Teknolojik ve kültürel değişimlerin hızla yaşandığı bir zaman aralığından geçtik. Çevirmeli telefonlardan bir ekran üzerinden herkese ulaşmayı mümkün kılan cep telefonlarına geçiş, göz açıp kapayıncaya kadar gerçekleşti. Dönüp baktığımda teleks makinelerini de hatırlıyorum, kâğıdı sürekli biten faks makinelerini de… 145’ten bağlandığımız internet hatları ise aslında çok uzak bir geçmişe ait değil. 145’i düşüremeyince 146… O dönemi hatırlar mısınız? İlk dijital iletişimim ICQ ile başlamıştı. Sözel konuşmanın yerini yazılı iletişim almıştı. Kısaltmaların ne olduğunu anlamaya çalışıyordum – onu hatırlıyorum. Bir de dünyanın her yerinden insanla iletişim kurma heyecanı çok başkaydı.

David Harvey, 2000’li yıllardan itibaren toplumsal hayatımıza nüfuz eden bu durumu “zaman-mekân sıkışması” olarak tanımlıyor. Bu hızlı dönüşümler, insan ilişkilerindeki sadelikten uzak, hız odaklı ve anlık mesajlara geçişi de beraberinde getirdi. “Dijital dokunuş” ile selamlıyoruz birbirimizi. 

O günlerde, bir kişiye ulaşmak için harcanan çaba, o kişiyle kurulan bağın ne kadar kıymetli olduğunu hissettirirdi. Arkadaşlara ve kuzenlere yazılan uzun mektupları da unutmamak gerek. 

Harvey’nin “zaman-mekân sıkışması” kavramı, küresel sermayenin genişlemesiyle hızlanan teknolojik yeniliklerin mekânsal ve zamansal mesafeleri azaltması ya da ortadan kaldırması olarak tanımlanıyor. Telgraf, telefon, faks makineleri ve internet gibi iletişim teknolojileri ile demiryolları, otomobiller ve jetler gibi ulaşım teknolojilerinin eşzamanlı gelişimini kapsıyor. Temel motivasyon, mekânsal engelleri aşmak, yeni pazarlar açmak ve üretim döngülerini hızlandırmak; haliyle bizlerin de tüketmesini hızlandırmak.

Diğer yandan Paul Virilio ise bu sıkışmayı “hız-mekân” olarak adlandırdığı bir alana geçiş şeklinde tanımlar. Ona göre bu yeni zaman, elektronik iletimin ve yüksek teknoloji makinelerinin zamanı olup, insan fiziksel varlığıyla değil, programlama aracılığıyla bu alanda yer alır. Virilio, hızı zenginlik ve gücün gizli faktörü olarak tanımlar. Tarihsel dönemlerin ve siyasi olayların şekillenmesinde de hız belirleyici. Malum dünyanın hızına 24 saat bile yetmiyor. Uzman yorumcular dahi dünyanın bu hızında yorum yapmakta zorlanıyorlar. Belki de, tam da bu nedenle bilgi önemli hale geliyor. 

Evimizde olan kırmızı çevirmeli telefonlardan, jetonlu telefon kulübelerinden bir düğmeyle herkese ulaşmayı mümkün kılan cep telefonlarına geçiş, zaman-mekân sıkışmasının en somut örneklerinden biri. Bu teknolojik dönüşümler, insan ilişkilerindeki sabır ve emeği de bir kenara koyuyor. Bir sağa kaydırmayla başka bir yüze bakıyor insanlar aplikasyonlardan. İnsanlar mutsuz ve aradığı ilişkiyi bir türlü bulamıyor. Lügatimize giren “ghosting” kavramının cümle içinde kullanılan rutin bir kelime olması boşa değil. 

Şimdi bundan yaklaşık yirmi yıl önceye gidelim. Bir buluşmaya gitmeden önceki hazırlıklar, planlamalar, saatlere bakılarak yapılan hesaplar… Hepsi birer ritüel niteliğindeydi. Sözleşilen saatte orada bulunulmalıydı. Kavaklıdere Sineması’nın önü veya Kızılay’ın o büyüleyici kalabalığı, işte bu güvenin ve sıcak insan ilişkilerinin sembolüydü.

1998 yılına dönelim. Arkadaşımı aramak için ev telefonunu kullanır, kısa bir konuşmayla buluşma detaylarını netleştirirdim. Hedef odaklıydı: film izlemek. Kavaklıdere Sineması önünde buluşmak. Gazeteden matinelere bakar, uygun bir film seçerdik; diyelim ki 16.30 seansı. Plan belliydi, saat 16.00’da buluşulacak. İlk gelen biletleri alacak – mümkünse arka sıra, sonra akşam yemeğine geçilecekti. Hepsi sade ve güzeldi, bu sadeliğin farkında değilmişiz. 

Buluşmadan önce kırmızı EGO otobüsüne binilir, evden durağa yürürken otobüsün saatine ve buluşma saatine göre bir tahmin yapılırdı. Bugün yerini farklı otobüslerin aldığı o kırmızı nostaljik otobüsler, birer macera hattı gibiydi, buluşma öncesinde bir olay yaşandıysa anlatırdık. Filmi dikkatim dağılmadan izler -telefona mesaj gelmezdi malum- çıkışta arkadaşımla yorum yapar, sonra akşam yemeğine geçerdik. Her şey aslında planlıydı ve bundan doğan bir huzur vardı. İnsanlar birbirine güvenir, sözleşilen saatte orada olurdu. Bir buluşmanın keyfi, bekleyişin heyecanı ve gözlerin kalabalıkta tanıdık bir yüz arayışıyla taçlanırdı. Ne selfie çekmek vardı ne de “bu akşam ne kadar eğlendik” diye paylaşma kaygısı. Tüm bunlar ne ara değişti? İşte son yirmi yıl içinde. Zaman ve mekân ceplerimizdeki veya çantalarımızdaki telefonlara ve aplikasyonlara sıkışınca. 

Geçmişin jetonlu telefonları, postaneleri ve sabır gerektiren iletişim biçimleri belki geri gelmeyecek ama hız çağında, bazen yavaşlamak, insan olmanın en değerli yanını tekrar hatırlatabilir.

Kavaklıdere Sineması, Ankara’nın kültürel zenginliklerinden biri olarak yalnızca bir sinema salonu değil, aynı zamanda dostlukların pekiştiği, anıların canlandığı bir mekândı. Kızılay’da Gima veya PTT önünde buluşmak da bu nostaljik ritüelin bir parçasıydı; Kızılay’ın kalabalık caddelerinde yol almak, şehrin ruhunu hissetmek, eylemlerin ortasından geçmek veya eyleme katılmak, hepsi birbirinin içindeydi.

Ankara’ya kış geldi. Karlı havada otobüse binmek daha güvenli. Hava kış nedeniyle biraz puslu ve yollar çamurlu. Kavaklıdere Sineması’nın önünde buluşulan o günler belki geri gelmez ancak o duyguları yeniden yaratmak bizim elimizde. Kavaklıdere Sineması kapandı çoktan ama yerine “Kült Ankara” açıldı, yeni bir sosyalleşme alanı olarak hayatına devam ediyor. Ankara, tüm kültürel birikimiyle yeniden doğuyor.

İnsanlar hâlâ mutsuz oysa, göz göze gelmek ve gülümsemek halen moda olmalı, yoksa insanlar neden sürekli ghosting yaşasın ki şu kısa hayatta?